Σε μια εποχή που η κλιματική κρίση καθιστά την προστασία των θαλασσών πιο επιτακτική από ποτέ, μια ελληνική κοινωνική επιχείρηση επαναπροσδιορίζει τον ρόλο του ψαρά, μετατρέποντάς τον από κυνηγό σε θεματοφύλακα. Αυτό δεν είναι ένα μακρινό όραμα, αλλά η πραγματικότητα που «χτίζει» η Enaleia. Η αφετηρία του εγχειρήματος, ωστόσο, δεν ήταν μια περιβαλλοντική ανησυχία, αλλά η οικονομική κρίση στην Ελλάδα, για να εξελιχθεί σε μια από τις μεγαλύτερες δράσεις καθαρισμού της Μεσογείου. Στο νέο επεισόδιο των SmartTalks, ο Λευτέρης Αραπάκης, Director και Co-Founder της Enaleia, αναλύει πώς η ενδυνάμωση των τοπικών κοινοτήτων, η κυκλική οικονομία και η τεχνολογία μπορούν να δημιουργήσουν ένα βιώσιμο μέλλον για τη θάλασσα και τους ανθρώπους της.
Η ιστορία της Enaleia δεν ξεκινά με εικόνες καθαρών θαλασσών, αλλά με τα νούμερα της ανεργίας στα χρόνια των capital controls. «Ήθελα να δημιουργήσω ένα εγχείρημα που θα προσφέρει θέσεις εργασίας», εξηγεί ο κ. Αραπάκης. Προερχόμενος από οικογένεια ψαράδων πέντε γενεών, αλλά χωρίς καμία σχέση με το ψάρεμα ο ίδιος, άκουγε τον πατέρα του να παραπονιέται ότι δεν έβρισκε προσωπικό. Έτσι, γεννήθηκε η πρώτη σχολή επαγγελματικής αλιείας στην Ελλάδα. Η αποκάλυψη ήρθε όταν βγήκε για πρώτη φορά για ψάρεμα. Μαζί με τα ψάρια, τα δίχτυα ανέσυραν τόνους πλαστικών. Η στιγμή που άλλαξε τα πάντα ήταν όταν κράτησε στα χέρια του ένα κουτάκι αναψυκτικού με ημερομηνία λήξης το 1987. «Ήρθε ο ψαράς, το πήρε από το χέρι μου και το ξαναπέταξε στη θάλασσα, λέγοντας “τα πλαστικά δεν είναι δικό μας πρόβλημα”». Αυτή η κίνηση, σε συνδυασμό με τη σοκαριστική πρόβλεψη ότι «μέχρι το 2050 θα υπάρχουν στις θάλασσες περισσότερα πλαστικά από ψάρια», τον έκανε να συνειδητοποιήσει ότι δεν είχε νόημα να εκπαιδεύει νέους ψαράδες αν σύντομα δεν θα υπήρχαν ψάρια.
Η καρδιά του εγχειρήματος, όπως εξηγεί ο κ. Αραπάκης, είναι η σχέση εμπιστοσύνης με τις αλιευτικές κοινότητες. Η αρχική πρόκληση δεν ήταν τεχνική, αλλά ανθρώπινη: η γεφύρωση του σκεπτικισμού. «Τι θα γίνουμε, σκουπιδιάρηδες; Εμείς είμαστε ψαράδες», ήταν μια από τις πρώτες αντιδράσεις. Η προσέγγιση δεν ήταν οριζόντια, αλλά προσωπική, ειδικά στην κατακερματισμένη αλιευτική κοινότητα της Ελλάδας. Αξιοποιώντας τη μεθοδολογία του «tipping point», η Enaleia εστίασε στο να πείσει ένα κρίσιμο 18% σε κάθε λιμάνι, ξεκινώντας από τους πιο δυναμικούς ψαράδες σε περιοχές όπως ο Πειραιάς, η Μηχανιώνα και η Πάτρα. Η στρατηγική λειτούργησε: μέσα σε πέντε χρόνια, από έξι ψαράδες στην αρχή, το δίκτυο έφτασε να αριθμεί σήμερα πάνω από 6.000 επαγγελματίες σε Ελλάδα, Ιταλία και Αίγυπτο.
Φυσικά, η ενεργοποίηση απαιτούσε ένα βιώσιμο οικονομικό μοντέλο. Η Enaleia σχεδίασε ένα καινοτόμο ανταποδοτικό σύστημα. Ενώ αρχικά η συμμετοχή ήταν εθελοντική, η εισαγωγή μιας χρηματικής αμοιβής «επταπλασίασε κατά μέσο όρο το πλαστικό που έβγαζε ένα σκάφος». Το μοντέλο προσαρμόζεται έξυπνα ανά χώρα: στην Ελλάδα οι ψαράδες λαμβάνουν αμοιβή, ενώ σε Ισπανία και Ιταλία οι τοπικές κυβερνήσεις στηρίζουν το πρόγραμμα για να αποφύγουν τα ευρωπαϊκά πρόστιμα. Στην Αίγυπτο, η στρατηγική είναι ακόμη πιο στοχευμένη: οι πληρωμές γίνονται σε ευρώ, προσφέροντας οικονομική σταθερότητα στους ψαράδες απέναντι στην υποτίμηση της τοπικής λίρας. Με τον τρόπο αυτό, η συλλογή πλαστικού είναι μια συμπληρωματική πηγή εισοδήματος που ενισχύει την ταυτότητα του ψαρά ως προστάτη του οικοσυστήματος.
Η συλλογή είναι μόνο η αρχή. Η μετατροπή του θαλάσσιου πλαστικού -φθαρμένου από τον ήλιο και το αλάτι- σε νέα προϊόντα είναι ένας τεχνικός άθλος, ειδικά αν αναλογιστεί κανείς ότι «μόλις το 9% όλου του πλαστικού που έχουμε φτιάξει έχει ανακυκλωθεί». Μια κρίσιμη ανακάλυψη ήταν ότι το μεγαλύτερο μέρος του πλαστικού που ανέσυραν ήταν «δίχτυα φαντάσματα», δηλαδή εγκαταλελειμμένος αλιευτικός εξοπλισμός που συνεχίζει να παγιδεύει και να σκοτώνει θαλάσσια ζωή για αιώνες. Η Enaleia, με την υποστήριξη φορέων όπως το Ίδρυμα Κώστας Λεμός, η Nestlé και η Cosmote, χρειάστηκε αμέτρητους πειραματισμούς. Χαρακτηριστικά, απαιτήθηκαν 13 αποτυχημένα πειράματα με μια εταιρεία στην Πορτογαλία μέχρι να κατασκευαστεί το πρώτο λειτουργικό καγιάκ από ανακυκλωμένα δίχτυα. Όλα αυτά, σε μια εποχή που τα ΜΜΕ αδιαφορούσαν, ρωτώντας χαρακτηριστικά: «Πλαστικά; Ποιος ενδιαφέρεται γι’ αυτό;».
Σε αυτή τη σύνθετη διαδικασία, η τεχνολογία λειτουργεί ως εγγυητής της διαφάνειας. Για την Enaleia, το πιο ισχυρό εργαλείο είναι η τεχνολογία blockchain. Κάθε προϊόν που δημιουργείται φέρει ένα QR code. Σκανάροντάς το, ο καταναλωτής βλέπει όλη τη διαδρομή: «με συντεταγμένες από ποιο νησί, από ποιο σημείο συλλέχθηκε», ποιοι ψαράδες το συνέλεξαν, πού ανακυκλώθηκε και το ποσοστό που αξιοποιήθηκε. Αυτή η ιχνηλασιμότητα, που πλέον γίνεται open source μέσω συνεργασίας με το Ethereum, όχι μόνο εκπαιδεύει το κοινό, αλλά καθιστά όλη την αλυσίδα αξίας υπόλογη.
Κοιτώντας μπροστά, ο Λευτέρης Αραπάκης βλέπει τη δράση του ως μέρος μιας παγκόσμιας λύσης, αναφερόμενος στην Παγκόσμια Συνθήκη για τα Πλαστικά των Ηνωμένων Εθνών ως μια εξέλιξη που γεννά αισιοδοξία. Το όραμά του για τον ψαρά της Μεσογείου είναι μια επιστροφή «στην αφθονία της δεκαετίας του ’80», όπου το επάγγελμα θα είναι δημιουργικό και υγιές. Η τελική του συμβουλή προς τους νέους κοινωνικούς επιχειρηματίες είναι μια κατάθεση ψυχής. Θυμάται ένα ταξίδι στη Μαδαγασκάρη, όπου, μακριά από όλα, συνειδητοποίησε ότι ο μεγαλύτερός του εχθρός ήταν ο φόβος της αποτυχίας. «Ο μόνος τρόπος να μην αποτύχεις είναι να μην κάνεις τίποτα», τονίζει. «Η αποτυχία δεν είναι το αντίθετο της επιτυχίας, αλλά το ενδιάμεσο βήμα». Μια παρακαταθήκη για όποιον διστάζει, που αποδεικνύει ότι η μεγαλύτερη αλλαγή ξεκινά από ένα πρώτο, θαρραλέο βήμα.
