Γράφει ο Βαγγέλης Παπακωνσταντίνου
Πριν λίγο καιρό η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε την πρότασή της (σχέδιο Οδηγίας) για τη ρύθμιση των, λεγόμενων, «ορφανών» έργων: πρόκειται για τα έργα εκείνα (κυρίως βιβλία, αλλά και εφημερίδες και περιοδικά, ή ακόμα και ταινίες) που ακόμα προστατεύονται από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας όμως οι δικαιούχοι τους δεν είναι δυνατό να εντοπισθούν (οι εκδοτικές εταιρείες έκλεισαν, οι κληρονόμοι εξαφανίστηκαν κοκ.). Το πρόβλημα είναι ότι τα έργα αυτά, ο αριθμός των οποίων είναι σημαντικότατος, αποτελούν μέρος των συλλογών πολλών ευρωπαϊκών βιβλιοθηκών, οι οποίες με τη σειρά τους, όπως είναι ίσως γνωστό, έχουν αναλάβει κατά τα τελευταία χρόνια μεγάλες προσπάθειες ψηφιοποίησης του υλικού τους και διάθεσής του online. Η πιο γνωστή από αυτές τις προσπάθειες είναι αναμφίβολα η Europeana. Υπενθυμίζονται άλλωστε και οι προσπάθειες της Google σχετικά (Google Books), οι οποίες σιγά σιγά λαμβάνουν χώρα και σε ευρωπαϊκό έδαφος. Σε κάθε περίπτωση, όπως εύκολα αντιλαμβάνεται κανείς, τα «ορφανά» έργα αποτελούν εμπόδιο σε αυτές τις προσπάθειες ψηφιοποίησης: αν οι δικαιούχοι τους δεν μπορεί να εντοπισθούν, τότε πως θα ληφθεί η άδειά τους να ψηφιοποιηθούν τα έργα αυτά; Αν αποφασίσει κανείς να τους αγνοήσει μπορεί αργότερα, όταν αντιληφθούν την ψηφιοποίηση, να εγείρουν αξιώσεις κατά των βιβλιοθηκών, χωρίς οι τελευταίες να μπορούν να αντιτάξουν ότι προσπάθησαν αλλά δεν τους βρήκαν. Και φυσικά, αν τελικά τα έργα τους δεν ψηφιοποιηθούν εξαιτίας του νομικού αυτού κινδύνουν, το ψηφιακό υλικό που θα διατίθεται online θα είναι ελλιπές και δεν θα επιτευχθεί ο βασικός στόχος της ψηφιοποίησης, να μην χρειάζεται δηλαδή ο χρήστης να επισκέπτεται τη βιβλιοθήκη τοπικά.
Οι επιλογές που είχε η Επιτροπή για τη ρύθμιση του ζητήματος ήταν πολλές, από το να μην κάνει τίποτα απολύτως μέχρι το να καταργήσει τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας γι αυτή την κατηγορία έργων ή να δώσει τη δυνατότητα στους οργανισμούς συλλογικής διαχείρισης να εκδίδουν σχετικές άδειες (εισπράττοντας εκείνοι τα σχετικά ποσά).
Η λύση που τελικά υιοθετήθηκε ήταν η ανάληψη της σχετικής ευθύνης από τις βιβλιοθήκες, στις συλλογές των οποίων βρίσκονται «ορφανά» έργα. Αυτές φαίνεται πως θα είναι υποχρεωμένες να αναλάβουν εξαντλητική έρευνα για τους δικαιούχους των έργων τους, πριν κηρύξουν επισήμως ένα από αυτά «ορφανό». Αν τελικά αυτό συμβεί, τότε η χρήση του εντός της Κοινότητας ως τέτοιο θα είναι ελεύθερη για μη κερδοσκοπικούς σκοπούς, χωρίς δηλαδή οι βιβλιοθήκες που θα προχωρήσουν στην ψηφιοποίηση να φοβούνται τυχόν ενέργειες των δικαιούχων. Αν στο μέλλον οι δικαιούχοι βρεθούν, τότε θα ισχύσει ένα δίκαιο σύστημα αμοιβής τους, χωρίς δηλαδή να επιβαρύνει η, χωρίς την άδειά τους, ψηφιοποίηση του έργου τους.
Η παραπάνω λύση, εφόσον τελικά υιοθετηθεί, φαίνεται πως λύνει με τρόπο δίκαιο το θέμα των «ορφανών» έργων, και ανοίγει επιτέλους το δρόμο για την απόκτηση πραγματικά ψηφιακών βιβλιοθηκών (και) στην Ευρώπη.
