Η πανδημία και η αστικοποίηση έχουν οδηγήσει σε εκρηκτική αύξηση του ηλεκτρονικού εμπορίου η οποία με τη σειρά της έχει επηρεάσει σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο διανέμονται πακέτα και αγαθά μέσα στις πόλεις. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, οι εταιρείες μεταφορών αντιμετωπίζουν μια σειρά από προκλήσεις όπως η αυξημένη κίνηση στους δρόμους, νέοι κανονισμοί για τις εκπομπές ρίπων και γενικότερα περιβαλλοντικοί περιορισμοί. Με σκοπό να ανταπεξέλθουν οι εταιρείες μεταφορών στις παραπάνω δυσκολίες αναζητούν νέα επιχειρηματικά μοντέλα που εστιάζουν στη συγκέντρωση (consolidation) και την έξυπνη διανομή (smart delivery) αποστολών εντός αστικών περιοχών με περιορισμένη ή και καθόλου πρόσβαση, τα λεγόμενα Αστικά Κέντρα Συγκέντρωσης (ΑΚΣ) και συναφή συστήματα μικρο-διανομής.
1. Η ανάγκη για νέα μοντέλα
Σήμερα, οι παραδόσεις αποστολών/πακέτων γίνονται απευθείας είτε από αποθήκες ή από κέντρα διανομής. Αυτό έχει σαν συνέπεια να αυξάνονται οι μεμονωμένες διαδρομές με χαμηλή πληρότητα οχημάτων τις περισσότερες φορές. Κάτι τέτοιο οδηγεί σε υψηλή κατανάλωση καυσίμων και εκπομπές CO2, καθώς και στην επιβάρυνση του αστικού οδικού δικτύου. Ωστόσο, το μοντέλο αυτό πρέπει να αλλάξει ιδιαίτερα τώρα που η ΕΕ πιέζει για πράσινες μεταφορές και αυξημένη βιωσιμότητα. Φαίνεται λοιπόν αναπόφευκτη η μετάβαση σε μοντέλα τα οποία θα είναι συνεργατικά και τα οποία θα υποστηρίζονται από την τεχνολογία με σκοπό να μειωθεί τόσο το περιβαλλοντικό όσο και το λειτουργικό κόστος των μεταφορών.
2. Νέα Επιχειρηματικά Μοντέλα
Τα Αστικά Κέντρα Συγκέντρωσης
Ένα από τα πιο διαδεδομένα μοντέλα είναι αυτό των ΑΚΣ, τα οποία βρίσκονται συνήθως πολύ κοντά ή ακόμα και εντός του αστικού ιστού, όπου συγκεντρώνονται εμπορεύματα από διάφορους προμηθευτές ή μεταφορείς. Στη συνέχεια, οι παραδόσεις γίνονται μέσω μικρών, συνήθως ηλεκτρικών οχημάτων ή οχημάτων μηδενικών εκπομπών, τα οποία εκτελούν πολλαπλές παραδόσεις σε κοντινές αποστάσεις.
Το επιχειρηματικό μοντέλο των ΑΚΣ βασίζεται σε οικονομίες κλίμακας: συγκεντρώνοντας τα πακέτα προς μεταφορά, μειώνονται τα συνολικά κόστη ανά παράδοση. Παράλληλα, οι δήμοι συχνά παρέχουν κίνητρα ή υποστήριξη για τη δημιουργία τέτοιων κέντρων, καθώς συμβάλλουν στη μείωση της κυκλοφοριακής πίεσης και στη βελτίωση της ποιότητας ζωής των κατοίκων.
Μικρο-κέντρα διανομής και “last-mile hubs”
Το μοντέλο αυτό φτάνει ακόμα πιο κοντά στον παραλήπτη εξελίσσοντας τα ΑΚΣ και μετασχηματίζοντας τα σε μικρο-κέντρα διανομής (micro-hubs), που λειτουργούν ως κόμβοι «τελευταίου μιλίου» (last-mile). Τα κέντρα αυτά εγκαθίστανται σε στρατηγικά σημεία εντός της πόλης -π.χ. υπόγεια πάρκινγκ, αποθήκες σε ανενεργά καταστήματα ή ακόμα και κοντέινερ σε δημοτικούς χώρους- επιτρέποντας τη γρήγορη, ευέλικτη και οικολογική παράδοση. Ένα παρόμοιο αλλά και άλλα επιχειρηματικά μοντέλα εξετάζει η INCITES Consulting με άλλους εταίρους, στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού ερευνητικού έργου TRACE.
Η επιτυχία τέτοιων μοντέλων βασίζεται στη χρήση έξυπνων τεχνολογιών: λογισμικά βελτιστοποίησης διαδρομών, συστήματα IoT για την παρακολούθηση φορτίων, και πλατφόρμες κοινής χρήσης δεδομένων μεταξύ διαφορετικών μεταφορέων. Ορισμένες εταιρείες προσφέρουν τα micro-hubs ως υπηρεσία (Micro-hub as a Service), παρέχοντας υποδομή και τεχνολογία σε τρίτους μέσω συνδρομητικών μοντέλων.
Συνεργατικά μοντέλα και «logistics sharing»
Μια καινοτόμος κατεύθυνση είναι η συνεργατική αστική εφοδιαστική (collaborative urban logistics), όπου διαφορετικές εταιρείες, ακόμα και ανταγωνιστές, μοιράζονται κοινές υποδομές και οχήματα για την επίτευξη αποδοτικότερης διανομής. Το μοντέλο αυτό μειώνει τα κενά δρομολόγια και προάγει τη συνδυαστική χρήση πόρων (π.χ. αποθηκευτικοί χώροι, στόλοι ηλεκτρικών φορτηγών).
Οι ψηφιακές πλατφόρμες ανταλλαγής φορτίων λειτουργούν ως κόμβοι συντονισμού, όπου επιχειρήσεις μπορούν να διαθέτουν ή να αναζητούν χωρητικότητα μεταφοράς σε πραγματικό χρόνο. Το επιχειρηματικό μοντέλο βασίζεται συνήθως σε προμήθεια ανά συναλλαγή ή σε συνδρομή. Η επιτυχία τους, όμως, εξαρτάται από την εμπιστοσύνη, τη διαφάνεια και την υιοθέτηση κοινών προτύπων δεδομένων.
3. Πράσινες τεχνολογίες και βιώσιμη διανομή
Τα νέα επιχειρηματικά μοντέλα ενσωματώνουν όλο και περισσότερο τεχνολογίες χαμηλών εκπομπών και ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Η χρήση ηλεκτρικών ποδηλάτων, cargo bikes, μικρών αυτόνομων οχημάτων και drones προσφέρει οικονομικά και περιβαλλοντικά οφέλη, ιδιαίτερα σε περιοχές με αυστηρούς κανονισμούς κυκλοφορίας. Παράλληλα, η ενσωμάτωση δεδομένων σε πραγματικό χρόνο για την πρόβλεψη ζήτησης και την προσαρμογή δρομολογίων μειώνει τις καθυστερήσεις και την κατανάλωση ενέργειας.
Πολλές νεοφυείς επιχειρήσεις (startups) αξιοποιούν αυτά τα δεδομένα για να προσφέρουν “green delivery as a service”, δηλαδή υπηρεσίες πράσινης διανομής για λογαριασμό τρίτων, βασισμένες σε λογισμικά πρόβλεψης και τεχνητής νοημοσύνης. Έτσι, δημιουργούνται νέες αλυσίδες αξίας που συνδυάζουν logistics, data analytics και βιωσιμότητα.
4. Ο ρόλος της τοπικής αυτοδιοίκησης και της πολιτικής
Τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότεροι δήμοι καθιερώνουν τις λεγόμενες ζώνες χαμηλής εκπομπής (low emission zones) ή περιοχές περιορισμένης πρόσβασης για συμβατικά οχήματα. Το οικοσύστημα λοιπόν τον μεταφορών θα πρέπει αναγκαστικά να υιοθετήσει ένα από τα παραπάνω μοντέλα. Ωστόσο, τις περισσότερες φορές τα μοντέλα αυτά δεν είναι βιώσιμα και χρειάζονται την ενίσχυση του κράτους μέσω κινήτρων, χρηματοδοτήσεων ή/και κατάλληλων πολιτικών.
- παροχή φορολογικών κινήτρων ή επιδοτήσεων για επενδύσεις σε ηλεκτρικά οχήματα και ΑΚΣ,
- ανάπτυξη δημόσιων-ιδιωτικών συνεργασιών (PPP) για τη δημιουργία κοινών υποδομών,
- και υιοθέτηση κανονισμών υπέρ της κοινής χρήσης δεδομένων logistics.
Σε αρκετές μάλιστα περιπτώσεις καθώς δεν υπάρχει η απαραίτητη προθυμία ή και η οικονομική δυνατότητα από τις ιδιωτικές εταιρείες, η χρηματοδότηση μπορεί να καλυφθεί αποκλειστικά από κρατικούς πόρους με σκοπό οι κάτοικοι των πόλεων να «γευθούν» τα έμμεσα και άμεσα οφέλη των μοντέλων αυτών.
5. Προοπτικές και προκλήσεις
Αξίζει να σημειώσει κανείς ότι ένας από τους πιο σημαντικούς παράγοντες υιοθέτησης των μοντέλων αυτών είναι η εξασφάλιση χρηματοδότησης. Παράλληλα η ανάγκη για κρίσιμη μάζα χρηστών αποτελεί και αυτή κλειδί για την επιτυχία τους. Ωστόσο, δεν θα πρέπει να ξεχνάει κανείς και την προθυμία των εταιρειών μεταφοράς να συμμετάσχουν ή να υιοθετήσουν αυτά τα μοντέλα. Συχνά, οι εταιρείες αυτές διστάζουν είτε γιατί δεν θέλουν να μοιράζονται τα δεδομένα τους με τους ανταγωνιστές ή γενικότερα επειδή φοβούνται ότι με αυτά τα μοντέλα θα χάσουν την ανεξαρτησία και κατ’ επέκταση το συγκριτικό τους πλεονέκτημα. Έτσι λοιπόν, η επιτυχία απαιτεί αλλαγή κουλτούρας, συντονισμένη στρατηγική, τεχνική υποστήριξη και σαφή ρυθμιστικά πλαίσια.
Ωστόσο, οι τάσεις είναι ξεκάθαρες: η συγκέντρωση φορτίου, η ψηφιοποίηση και η πράσινη κινητικότητα θα αποτελέσουν τους βασικούς πυλώνες της αστικής διανομής του μέλλοντος. Οι πόλεις που θα καταφέρουν να υιοθετήσουν αυτά τα μοντέλα πρώτες, θα αποκομίσουν οφέλη σε επίπεδο αποδοτικότητας, ποιότητας ζωής και περιβαλλοντικής ανθεκτικότητας.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο περιοδικό InfoCom
Γράφει ο Γράφει ο Ιωάννης Νεοκοσμίδης, CEO, InCites Consulting
