Στο σημείο τομής της τεχνητής νοημοσύνης και των ανθρωπιστικών επιστημών, το Πανεπιστήμιο Κρήτης αναπτύσσει ένα πρωτοποριακό ερευνητικό εγχείρημα μέσω του Εργαστηρίου «ΤΑΛΩΣ». Επικεφαλής του εργαστηρίου είναι η Μαρία Παπαδοπούλου, Επίκουρη Καθηγήτρια στο Τμήμα Φιλολογίας, η οποία, σε συνέντευξή της στο 83ο επεισόδιο των SmartTalks, αναλύει την αποστολή του κέντρου. Το έργο, έχοντας εξασφαλίσει χρηματοδότηση περίπου 2,5 εκατομμυρίων ευρώ για πέντε χρόνια από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στοχεύει στην αναδιαμόρφωση της έρευνας πάνω στην πολιτιστική κληρονομιά, αξιοποιώντας υπολογιστικές μεθόδους για την προσέγγιση κλασικών επιστημονικών ερωτημάτων.
Η κεντρική αποστολή του ΤΑΛΩΣ, με έδρα το Ρέθυμνο, είναι η δημιουργία ενός πλαισίου συστηματικής εφαρμογής μεθοδολογιών της τεχνητής νοημοσύνης στις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες. Η ονομασία του παραπέμπει στον μυθικό φύλακα της Κρήτης, συμβολίζοντας την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς μέσω της τεχνολογίας. Η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση επέτρεψε τη σύσταση της έδρας ΤΑΛΩΣ, την οποία κατέχει ομότιμος καθηγητής τεχνητής νοημοσύνης από Πανεπιστήμιο της Γαλλίας, καθώς και την πρόσληψη νέων διδακτορικών και μεταδιδακτορικών ερευνητών.
Η καινοτομία του εργαστηρίου έγκειται στη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης ως εργαλείο ανάλυσης για τον ιστορικό και τον φιλόλογο. Ενώ οι ανθρωπιστικές επιστήμες επικεντρώνονται στο «γιατί» των φαινομένων, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αναλύσει μεγάλους όγκους δεδομένων για τον εντοπισμό μοτίβων (patterns) που δεν είναι άμεσα αντιληπτά. Παραδείγματα τέτοιων εφαρμογών είναι σε αρχαίους παπύρους και η πρόβλεψη κενών σε αρχαίες επιγραφές, όπως συνέβη στο πλαίσιο του έργου Ithaca, μιας συνεργασίας της Google DeepMind με πανεπιστήμια, συμπεριλαμβανομένου και ενός ελληνικού.
Ένα βασικό μεθοδολογικό εργαλείο για το εργαστήριο είναι η «Εξηγήσιμη Τεχνητή Νοημοσύνη» (Explainable AI). Η αρχή αυτή επιτάσσει τα υπολογιστικά μοντέλα, όχι μόνο να παράγουν αποτελέσματα, αλλά και να τεκμηριώνουν τη διαδικασία που ακολούθησαν. Για παράδειγμα, ένα σύστημα που εντοπίζει ευρήματα σε μια ακτινογραφία οφείλει να υποδεικνύει τα ακριβή σημεία της εικόνας που οδήγησαν στη διάγνωση. Η διαφάνεια αυτή, σύμφωνα με την κα Παπαδοπούλου, είναι κρίσιμη για την αποφυγή των ψευδαισθήσεων (hallucinations), ένα φαινόμενο που, κατά την άποψη ειδικών όπως ο Gary Marcus, απειλεί τη βιωσιμότητα της τεχνολογίας.
Το εγχείρημα αντιμετωπίζει συγκεκριμένες προκλήσεις, με κυριότερη την προσέλκυση ταλέντου υψηλής εξειδίκευσης στην τεχνητή νοημοσύνη, καθώς ο ακαδημαϊκός χώρος δύσκολα ανταγωνίζεται τον ιδιωτικό τομέα. Παρά ταύτα, το ΤΑΛΩΣ εφάρμοσε με επιτυχία την πολιτική του brain circulation, προσελκύοντας ερευνητές από το εξωτερικό. Μια άλλη πρόκληση είναι η γεφύρωση της ερευνητικής κουλτούρας μεταξύ της τεχνολογίας, που βασίζεται στο μοντέλο του εργαστηρίου, και των ανθρωπιστικών επιστημών, όπου κυριαρχεί το μοντέλο του μοναχικού ερευνητή.
Η σύνδεση του πανεπιστημίου με την αγορά εργασίας αποδείχθηκε επίσης περίπλοκη, γεγονός που οδήγησε στην αναπροσαρμογή ενός βασικού KPI. Αντί για την απευθείας απορρόφηση αποφοίτων από επιχειρήσεις, το εργαστήριο ανέπτυξε ένα επιτυχημένο πρόγραμμα πρακτικής άσκησης εντός των δικών του δομών. Για τη μελλοντική του βιωσιμότητα, το ΤΑΛΩΣ σχεδιάζει τη δημιουργία ενός τεχνοβλαστού για την εμπορική αξιοποίηση των λογισμικών που αναπτύσσει, λειτουργώντας παράλληλα υπό την αρχή της ανοιχτής επιστήμης, με ελεύθερη πρόσβαση σε δεδομένα και κώδικα.
Στους μακροπρόθεσμους στόχους του εργαστηρίου εντάσσεται η ενσωμάτωση του πολιτισμού στο πλαίσιο των έξυπνων πόλεων. Η ιδέα είναι να συμπεριληφθούν στα πρότυπα των έξυπνων πόλεων και οι ανάγκες που αφορούν το «ευζήν», όπως σημειώνει η κα Παπαδοπούλου, η οποία είναι μέλος και του Διεθνούς Οργανισμού Τυποποίησης (ISO). Στο πλαίσιο αυτό, θα μπορούσαν να αναπτυχθούν εφαρμογές που θα επιτρέπουν στους επισκέπτες μιας πόλης να σχεδιάζουν πολιτιστικές διαδρομές σε πραγματικό χρόνο.
Σχετικά με τη γενικότερη κατάσταση στην Ελλάδα, αν και χαιρετίζει πρωτοβουλίες όπως το «εργοστάσιο» τεχνητής νοημοσύνης «ΦΑΡΟΣ», εκφράζει τον προβληματισμό της για το εκπαιδευτικό σύστημα, το οποίο, όπως αναφέρει, απαιτεί ριζικές αλλαγές σύμφωνα με τα δεδομένα του δικτύου «Ευρυδίκη». Το ΤΑΛΩΣ, μέσα σε τριάντα μήνες λειτουργίας, έχει ήδη στο ενεργητικό του εκατό εκδηλώσεις, πολλά βίντεο, ανοιχτά διαδικτυακά μαθήματα και ανοιχτά λογισμικά, επιδιώκοντας να αποτελέσει ένα παράδειγμα επιτυχημένης σύζευξης δύο διαφορετικών επιστημονικών κόσμων.
